Bescherming tegen risicovolle grondstoffen

apotheker met bereiding

Bestaat er een overzicht voor welke grondstoffen de apotheker best extra bescherming (mondmasker + handschoenen bv.) voorziet?

Een officiële, volledige lijst van ‘risicovolle producten’ specifiek voor apotheekbereidingen bestaat niet. Het kwaliteitshandboek vermeldt risicovolle producten en geeft meer duiding. De apotheker kan deze lijst zelf aanvullen.

Kwaliteitshandboek>Bereidingen>bijlagen>Risicovolle stoffen

Verschillende nuttige referenties en categorieën waarmee je in de praktijk werkt:

  • Giflijsten (lijst I–IV)
    Deze lijsten geven een eerste indicatie van toxiciteit en dus van risico voor patiënt én bereider. Maar of een stof echt risicovol is, wordt niet vermeld.
     
  • Lijst ‘verboden producten bij zwangerschap bereider’ (Fagron-tool) (link)
    → Dit is in de praktijk een heel bruikbare lijst van hoog‑risico stoffen voor de bereider, zeker relevant voor:
    • Zwangeren of medewerkers die borstvoeding geven
    • Iedereen bij wie je blootstelling extra wilt beperken
       
  • De MSDS fiche (Material Safety Data Sheet) of veiligheidsfiche per grondstof is de meest betrouwbare bron om te bepalen of een product risicovol is. Je vindt ze o.a. op volgende website:
  • We vestigen je aandacht ook op H en P zinnen (Hazard en Precautionary statements) die je vindt in de MSDS fiche:
    • lijst_verklaring_h_en_p_zinnen (1).pdf
      • H‑zinnen (gevaar) → bv. carcinogeen, mutageen, voortplantingstoxiciteit, sensibiliserend, corrosief, toxisch bij inademing…
      • P‑zinnen (voorzorg) → bv. ademhalingsbescherming, handschoenen, afzuiging, vermijden van stofvorming

Alles met ernstige H‑zinnen beschouw je in de praktijk als risicovol en idealiter werk je met extra beschermingsmiddelen zoals een masker, handschoenen en eventueel een LAF-kast.

Let wel: bepaalde vermeldingen op verpakkingen van grondstoffen leiden soms tot ongerustheid bij de apothekers. Sinds november 2022 moeten fabrikanten de waarschuwingen voor gevaren en veiligheidsaanbevelingen voluit geschreven, aanbrengen op verpakkingen van meer dan 125 ml. Ze houden geen rekening met de dosis en dus met de gewoonlijke therapeutische doseringen die van toepassing zijn voor deze chemische stof.
De gevarenaanduiding 'niet innemen' op een potje grondstof belet dus niet dat het product medicinaal kan worden gebruikt. Veiligheidslabels zijn nuttig, maar moeten dus naargelang de situatie worden geïnterpreteerd.

  • Pletmedicatie

    Hier lees je meer over deze problematiek bij pletmedicatie onder punt 2.1. ‘Toxiciteit bij risicovolle stoffen’: “Wegens de carcinogene en teratogene eigenschappen van cytostatica en andere risicoproducten moeten alle handelingen om deze medicatie te pletten/te openen gebeuren in een biohazardkast, dit ter bescherming van de operator. Deze capsules mogen nooit geopend worden, noch mogen de tabletten zo geplet worden.”
    Ook de antimicrobiële middelen, immunosuppressiva, immunomodulatoren en hormonale geneesmiddelen worden vermeld. “Voor zover deze niet voorkomen op de NIOSH lijst bevelen de leden van de werkgroep eenvoudige veiligheidsmaatregelen aan zoals het dragen van handschoenen en mondmasker ter bescherming van de operator, dit omwille van het risico op resistentie en sensibilisatie.”
    Raadpleeg dus zeker ook de pletfiches!

Typische risicogroepen in de officina- apotheek, zonder volledig te zijn, worden in de praktijk vaak als ‘hoog risico’ beschouwd:

  • Hormonale stoffen (oestrogenen, progestagenen, androgenen, sommige schildklierhormonen)
  • Sterk werkzame corticosteroïden (zeker in stuivend poeder)
  • Antibiotica
  • Teratogene stoffen (Retinoïden-tretinoine)
  • Sterk sensibiliserende of allergene stoffen (bv penicilline, chloorhexidine) 
  • Sterk corrosieve of irriterende zuren/basen en vluchtige oplosmiddelen

Op de website van Pubchem en ECHA Chemicals database vind je waardevolle en zeer uitgebreide informatie. Een andere interessante lijst om te raadplegen, is zoals eerder vermeld de Niosh lijst.